Қайым Мұхамедха́нұлы Мұхамедха́нов

Аудандық мәслихаттың шешімімен және Ақкөл ауданы әкімдігінің 2017 жылғы                   7 ақпандағы қаулысымен Ворошилов көшесінің атауы ауыс-тырылып, осы көшеге  Қайым Мұхамедхановтың есімі берілді. 


Қайым Мұхамедха́нұлы Мұхамедха́нов – ұлы ғалым, абайтануды ғылыми негіздеуші, текстолог, ұстаз, ақын, жазушы, драматург, әдеби аудармашы, қоғам қайраткері, М.Әуезовтың шәкірті, 1940 жылдан бастап КСРО Жазушылар одағының мүшесі. Семейде Абай мұражайын ұйымдастырушы(1940).Қазақ ССР Мемлекеттік Гимнінің авторы. 
Қайым Мұхамедханов (Ғабдулқайым) 5 қаңтарда Семей қаласында туған. Оның әкесі Мұхамедхан Сейтқұлов өз халқының тарихы мен мәдениетіне қызығатын, қазақ, орыс, татар, араб тілдерінде оқыған білімді, мәдениетті адам болған. Оның 1909 жылы Петербургте басылып шыққан Абай шығармаларының алғашқы жинағы, 1912 жылы Семейде басылып шыққан Шәкәрімнің «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек» поэмалары, сонымен қатар «Қазақ айнасы», «Қазақтар мен қазақ хандарының пайда болуы мен тарихы шежіресі», «Мұсылмандар діні туралы кітап» кішкене томдары сияқты сирек кітаптары бар жақсы үй кітапханасы болған. 
Үйде Шәкәрім, Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Сұлтанмахмұт Торайғыров, болашақ академиктер М.О. Әуезов, Қ.И. Сатпаев, Ә. Марғұлан сияқты және басқа көптеген қазақ интеллигенциясының, ғалымдардың, әдебиет пен өнердің танымал өкілдері болды. Әміре Қашаубаев, Иса Байзақов, Сайын Жаңбырбаевтар өз пьесаларының дайындығын өткізді. Жас Қайым осындай жарқын мәдени және шығармашылық ортада өсті.
Бірақ 1928 жылдан қазақ халқы үшін қиын уақыт басталды – қазақ зиялыларының жаппай қуғын – сүргінге ұшырайтын уақыт келді. Әкесінің көптеген достары тұтқындалып, жазаланды, ал өзі 1937 жылдың желтоқсанында атылды.     
Ұлы Қайым Семей педагогикалық институтының филология факультетін әрең аяқтап (ол «халық жауының» ұлы ретінде шығарылып, бірақ ол қалпына қайта оралды), қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасында оқытушы болып қалды. Ол абайтанумен айналыса бастады және 1940 жылы Абайдың ақын-шәкіртерінің шығармашылығына арналған «Абайдың әдеби мектебі» жалпы атауымен бірқатар мақалалар жариялады. КСРО Жазушылар одағының мүшесі қатарына қабылданып, Семейде  Абайдың әдеби мұражайын құруға белсенді қатысып, оның директоры болып тағайындалды.
Соғыс жылдары Қайым сияқты адамдарды майданға шақырмады, бірақ оларды Еңбек армиясы шақырды. 1941-1942 жылдары Свердловск және Магнитогорск жанында борышын өтеді. Ғалым шой балтамен қатты жерді қазып, қорғаныс бекіністерін салды. 1943 жылы босап, Алматыға Мұхтар Әуезовке  келеді.
1944 жылы Қазақ КСР Мемлекеттік Әнұранын жазуға арналған жабық байқау жарияланды, Мұхамедхановтың әнұранының мәтіні конкурстық комиссиямен бекітілді және 1945 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен бекітті. Қайым жазған мәтін бойынша музыканы жас композитор Мұқан Төлебаев жазды. Гимн мәтінінің қосымша авторлары болып жазушылар Ғ. Мүсірепов пен ақын Ә. Тәжібаев, қосымша композиторлар Латиф Хамиди мен Е.Брусиловский  болды. 
1945-1950 жылдары жас ғалым Абай әдеби мектебі туралы 11 мақала және бірқатар әдебиеттану мақалалары жариялады: «Абай және Пушкин», «Абай және Лермонтов», «Абай және Крылов» және 1951 жылы «Абайдың әдеби мектебі» тақырыбында кандидаттық диссертациясын қорғады. 
1951 жылдың 1 жел-тоқсанында, кандидаттық диссертацияны қорғағаннан кейін, Қайым Мұхамедханов жалған жала бойынша тұтқындалып, 1952 жылдың 31 мамырында Қазақ КСР Жоғарғы сотының шешімімен «халық жауы» ретінде 25 жылға бас бостандығынан айрылды (айыптау он үш беттен тұрды). Сталин қайтыс болғаннан кейін ол толығымен ақталды және өз туған жеріне оралды. 
50 - жылдары ол Абайтану бойынша тағы 11 мақала және екі монография жариялады: «Мағауия Ибраһимұлы Құнанбаев. Өмірі мен шығармашылығы» және «Абай шығармаларының текстологиясы». Қайым Мұхамедханов поэтикалық талантын әдеби аударма да көрсетті. Қазақ әдебиетінің тарихында шетел классик жазушысының прозалық шығармалары қазақ тіліне аударылған кезде өлеңмен жазылатын ерекше дәстүр бар. Осылай Абай өзінің «Масғұд» поэмасының бірінші бөлігінде И.С.Тургеневтің «Шығыс аңызы» сюжетін қолданды. Бұл дәстүрді жалғастырған Қайым Мұхамедханов Н.М Қарамзиннің «Бедная Лиза» - «Сормаңдай Лиза» атты танымал шығармасын поэзиялық нұсқада әдеби аударма  жасады. 
Көптеген жылдар бойы жүргізілген жинақтаушы және тиянақты ғылыми - зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Қайым Мұхамедханов Ақылбай Құнанбаевтың «Дағыстан» және «Зұлыс», Мағауия Құнанбаевтың «Еңлік -Кебек» және «Медғат-Қасым» поэ-маларын қазақ әдебиетінің тарихының мұрасына айналдырды. Бұл жұмыстарды жеке жинақтарда және антологияларда жариялау кезінде әрдайым «... Қайым Мұхамедханов мұрағатынан алынды» деген сілтеме беріледі. Кейіннен, ғалымның күш - жігерінің арқасында,  бұл өлеңдер мектеп және университет бағдарламаларына  енгізілді. 
Әуезовтың жолымен жүрген Қайым Мұхамедханов драматургиямен ерте айналысты.Соғысқа дейін, 1940  жылы ол У.Гаджибековтың «Аршын-мал-алан» музыкалық - комедиялық қойылымын  қазақ тіліне аударды. Сол қырқыншы жылдары Қ.Мұхамедханов өзінің алғашқы пьесаларын жаза бастады. 1944 жылы облыстық театрда оның «Перне», ал 1947 жылы - «Майданнан  майданға» пьесалары қойылды. 
Қырқыншы жылдары Қайым Мұхамедханов Семей облысы бойынша Қазақстан Жазушылар Одағының уәкілеті болды, осы лауазымда ол  дарынды жас-тарды анықтауға ерекше назар аударды: жас ақындарға, прозаиктерге, импровизацияға бейім жас айтыскерлерге, оларды айтысқа қатысуға дайындауға көмектесіп, әдеби кеңес берді.
Қайым Мұхамедха́нұлы - Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лау-реаты, оған оны Президент Н.Назарбаев жеке табыстады. Абай атындағы халықаралық сыйлығының бірінші лауреаты, «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының бірінші Медалінің иегері, Қазақстан жазушылар Одағының, Қазақстан Журналистер Одағының сыйлығының лауреаты.

Л.Лысакова
Абай атындағы 
аудандық кітапхана
 

Новости в Вашем регионе